کرسی علمی «ضابطه مندسازی احراز مصلحت صغیر در مصالحه حق قصاص در مرحله اجرای احکام (تحلیل کاربردی ماده ۳۵۶ قانون مجازات اسلامی)» با حضور قضات، وکلا و پژوهشگران حقوق و با مجوز هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره شورای عالی انقلاب فرهنگی برگزار شد.
سلمان کونانی
عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی
۱. مهدی شهابی
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس
۲. حسن بادینی
عضو هیات علمی دانشگاه تهران
محمدجواد ذوالقدر
پژوهشگر پژوهشکده حقوق و قانون ایران
یکشنبه، ۱۷ آبان ۱۴۰۵، سـاعت ۱۵ الی ۱۷
در سرفصل‌های دانشگاهی یک بی‌نظمی قابل مشاهده است. خیلی از سرفصل‌های ارائه شده ربطی به محتوای آنها ندارد. بحث من فلسفه حقوق تطبیقی نیست. بلکه آنچه مد نظر است فلسفه حقوق با روش تطبیقی است. رویکرد بنده مأخوذ از فلسفه آلمانی است. ما یک خوانش آلمانی را پیش خواهیم برد. باید پذیرفت که فلسفه حقوق در ایران هنوز در بعد هستی شناختی و معرفت شناختی به تکامل نرسیده است. ادعای امروز این است که فلسفه حقوق را در نسبت با وجود بكاويم و در این مسیر از ارسطو، افلاطون، کانت، پوپر و … استفاده خواهیم کرد. باید توجه کرد که کتب فلسفی ما در حقوق فاقد بخش معرفت شناختی است. به طور مثال چرا برابری را حق مسلم می‌دانیم در حالی که طبیعت انسان نابرابری را اقتضا می‌کند. امروز بایدانسان را موجودی حقوق مند بدانیم. اما حقوق نه در معنای دولتی آن. بین فلسفه حقوق و فلسفه علم حقوق تفاوت است. آنچه در ایران آموزش داده می‌شود با تسامح فلسفه علم حقوق است. فلسفه حقوق مد نظر من ذاتا تطبیقی است. زیرا فلسفه حقوق رابطه انسان با طبیعت را می‌شکافد و انسان را ماورای طبیعت نمی‌داند. انسان موجودی است در طبیعت که یکسری دریافت‌های پیشین دارد و در امتزاج با سایر وقایع، این انسان مسیر تکاملی را می‌پیماید. فلسفه حقوق طبیعی ربطی به حقوق طبیعی ندارد. در تطبیق با سایر هست‌های هستی است. سوال من این است که حقوق رایج چه ربطی با فلسفه حقوق واقعی دارد.
باید مشخص شود که سوال اصلی در این نظریه چیست. روش چیست و همچنین پاسخ این نظریه چیست. از یک سمت به متافیزیک اشاره شده است ولی مشخص نشده که منظور از متافیزیک چیست و چگونه این متافیزیک با امر واقع ارتباط می‌گیرد. آیا این نظریه فلسفه حقوق طبیعی ارسطو را می‌پذیرد؟ چرا به فلسفه کانت در این نظریه اشاره شده است؟ کانت چه نسبتی با طبیعت در نگاه ارسطو پیدا می‌کند؟ همچنین عناصر مولفه حقوق نزد نظریه شما باید مشخص گردد. در این نظریه از پارادایم‌های مختلف صحبت می‌شود اما نسبت این پارادایم‌ها با هم مشخص نمی‌شود.
ایشان می‌خواهند از دوگانه‌ها عبور کنند و این اقدام خوبی است. اما ابعاد مختلف باید شکافته شود. این بحث‌ها در مدت کوتاه منقّح نمی‌شود. باید روشن شود که منظور از فلسفه حقوق تطبیقی چیست؟ يك بار ممکن است که فلسفه حقوق را با نگاهی تطبیقی بررسی کرد یا ممکن است از معرفت شناسی مطالعه تطبیقی سخن گفته شود.اما یک بار هم ممکن است چیستی حق را با روش تطبیقی بخواهیم بشناسیم. ظاهرا ایشان می‌خواهند حق را با روش تطبیقی بشناسند البته منظورشان از تطبیق مفهومی خاص است. حق را فراتر از دولت و جامعه و حتی فراتر از انسان می‌خواهند استخراج کنند .ظاهرا این نظریه می‌خواهد بگوید حتی اگر جامعه‌ای نباشد می توان قائل به حق بود. اما مفهوم تطبیق باید روشن شود که ابعادش چیست و اینکه نسبت اين نظریه با نظریه فلسفه حقوق چیست؟ در فلسفه حقوق دو رویکرد داریم . نتیجه گرایی و طبیعت گرایی. عده ای معتقد هستند حق تکلیف و پیش دولتی است. دولت که ایجاد می‌شود از آن حقوق پیشینی را که از عقل نشات گرفته است حمایت می‌کند. دیدگاه دیگر نتیجه گرایی است که حق را به این علت که آثار خوبی دارد به رسمیت می‌شناسد. باید به این پرسش پاسخ داد که انسان تنها چطور می‌تواند حق داشته باشد. مگر اینکه بگوییم یک طرف حق طبیعت است و گرنه تئوری صرفا ذهنی فایده‌ای ندارد. اگر بخواهیم بر اساس این تئوری نظام‌های حقوقی را باز مهندسی بکنیم چه تاثیری در عمل خواهد داشت؟ به نظر می‌رسد که حرف ارائه كننده بیشتر نزدیک طبیعت‌گرایی و وظیفه‌گرایی کانت است. این تئوری اگر بتواند منشا واحدی برای حق شناسایی بکند تا بتواند نظام‌های حقوقی را به همدیگر نزدیک کند کار مفیدی خواهد کرد.
